Maayong hapon sa inyo tanan!

Daku gid nga kadungganan para sa akon nga maghambal subong sa ngalan sang sini nga klase. Ang ini nga tion may daku gid nga kahulugan para sa aton tanan, bangud ini ginpangabudlayan naton. Nahibaluan ta kon ano ang gin-agyan agud makalab-ot diri, kag kon ano ang kinahanglan agud makapabilin sa pagpuyô.

May pinasahi nga kadungganan ang paggradwar halin sa Oxford.

Indi lamang isa ka unibersidad ang Oxford. Isa ini ka ngalan nga may maragtas, pagkahalangdon, kag paglaum. Sa madamo sa aton, isa ini ka butang nga malayô, daw indi maabut— isa ka butang nga aton ginadayaw sa malayô antes kita magdahúm nga mahimo kita nga mangin kabahin sini.

Apang, ari kita subong.

Indi bangud mahapús ang dalan, kundi bangud padayon kita sa pagpanglakaton.  Para sa akon, personal gid ini nga tion. Indi Ingles ang akon una nga pulong. Halin ako sa Karay-a nga ‘ethnolinguistic tribe’. Nagdaku ako nga may diperensya sa paghambal. Kag ang una gid nga libro nga nahuptan ko sa Ingles amo ang isa ka Oxford dictionary.

Gani ang mangin ari diri subong, sa Oxford, kag magpamulong-pulong sa sini nga seremonya, isa ka butang nga indi ko gid madahuman sang una nga nabudlayan pa ako sa pulong nga Ingles. Isa ini ka 'full-circle' nga tinion nga nagahatag sa akon sing daku nga pagpaubos. Ang anay bata nga nakamitlang lang sang Ingles paagi sa isa ka Oxford dictionary, magagradwar na halin sa Oxford. Dal-on ko gid ini nga may pagpasalamat sa bug-os ko nga kinabuhi.

Apang samtang ina ang akon istorya, ang mas nagatandog sa akon subong amo ang istorya sining hubon sang mga magagradwar.  Bangud kon lantawon ko kita, indi lamang kadalag-an ang akon makita. Kaisug pa gid. Matuod nga kaisug. Ang sahi sang kaisug nga masami indi makita. Ang sahi nga wala nagabantala sang iya kaugalingon. Ang sahi nga nagatuhaw sing malinong, sa desisyon nga magpadayon.

Nakahibalo ang iban sa aton kon ano ang buot silingon kon magbiyahe sang apat ka napulo kag walo (48) ka oras paagi sa tren, kag dayon magpungko sa sini nga hulot. Ang iban nagtabuk sing duha, tatlo, tubtub apat ka pungsod, apisar may giyera, agud makapungko sa sini nga lingkoranan subong.

Ang iban nakahibalo kon ano ang buot silingon sing magbalik sa isa ka lugar nga may mga adlaw, kon kaisa sinemana, nga wala sang init. Ang mabuhi sa tunga sing wala-kasiguraduhan, ang magtinguha nga makapahuway sa tunga sing wala-kasiguraduhan, ang magpadayon sa tunga sing wala-kasiguraduhan.

Ang iban nakahibalo kon ano ang buot silingon sing paghimo sang mga hilikuton samtang mabatian ang pagpamomba kag mga ‘drone’ sa palibut. Kag ginabag-o sini ang kahulugan sing pila ka mga tinaga. Bangud para sa kadam-an sa sini nga hubon, ang krisis indi lamang isa ka ‘case study’. Indi ini isa ka ‘abstract’ nga konsepto. Indi ini isa ka ehersisyo sa hulot-klasehan. Indi ini isa lamang ka balayan sa listahan sang mga balasahon. Ini ginakabuhi. Ini huni sang mga ‘drone’sa ibabaw. Ini ang tunog sang pagpamomba sa tunga sang pagsugilanonay. Ini ang mensahe halin sa inyo puluy-an nga nahadluk ka buksan. Ini ang pagpalibug sa kaugalingon kon ang imo pamilya yara sa maayo nga kahimtangan, hilway, kag kon buhi pa.

Gani kon magasugilanon kita sa klase parte sa krisis, inaway, kag kawad-an sang kalig-on, madamu sa sini nga hulot ang wala nagahambal halin sa malayô. Nagahambal sila halin sa kinabuhi. Nagahambal sila halin sa handumanan. Nagahambal sila halin sa ginagihan. Kag nagakinahanglan ini sing lain nga sahi sang kaisug.

Ang kaisug nga magpadayon sa pagtuon bisan sa kahadluk. Ang kaisug nga makigbahin sa diskurso sa klase samtang may ginapas-an nga mga kamatuoran nga tuman ka bug-at para sa sining hulot. Ang kaisug nga magbiyahe sa malayô nga distansya, magtabok sa mga dulunan, kag magbalik gihapon sa pagtuon samtang ang kabahin sang imo tagipusuon yara sa iban nga lugar. Kag ang amo nga kaisug indi lamang natuhoy sa giyera. Ang iban nagadumala sang ila negosyo kag trabaho. Ang iban nagatinguha nga mangin amay kag iloy, anak nga lalaki kag anak nga babayi, sa amo man nga tion, mangin estudyante. Ang iban nagapas-an sang mga obligasyon nga indi makapahuway bangud lamang may balasahon nga dapat tapuson, papel nga dapat sulaton, ukon klase nga dapat sudlan.

Makita ang kaisug sa mga nagtuon samtang ‘full-time’ nga nagatrabaho. Sa mga nagpadayon bisan nagapangasubo. Sa mga nag-atipan sang mga kabataan, ginikanan, kautoran, kag komunidad, samtang nagtuman sa mga 'deadlines', nagsulod sa klase, kag nagsulat.  Ang kaisug amo ang pagpauli sa matuod nga kabuhi nga mabug-at, apang nagabalik sa gihapon sa klase. Ang kaisug amo ang dungan nga pagkapot sing duha ka kalibutan: ang kalibutan diri, kag ang kalibutan nga nagahulat sa aton sa guwa sang Oxford. Amo ina nga tuman ka importante ang ini nga seremonya. Bangud indi lamang ini selebrasyon sang akademiko nga kadalag-an. Isa man ini ka selebrasyon sang pagbatas. Sang sakripisyo. Sang kabakod sang buot. Kag sang desisyon, nga ginaliwat-liwat nga indi gid mag-untat kundi magpadayon.

Apang, upod sa sina nga mga kabudlayan, may yara man sing pinasahi nga bugay.

May yara sing mabinungahon kag indi malipatan nga mga estoryahanay sa sini nga klase. Mga sugilanon nga naghatag sang pagpaghangkat, nagpatingala, nagpadalum, kag nagpabilin sa aton bisan tapos na ang klase. Ini nga institusyon, kag ang mga tawo sa sulod sini, nagpabag-o sa aton.

Madamo sa aton ang makasiling man sini.

Nagkadto kita diri halin sa nagkalain-lain nga mga pungsod, nagkalain-lain nga propesyon, nagkalain-lain nga mga pagtuo, nagkalain-lain nga mga kasaysayan, kag nagkalain-lain nga mga pamaagi sing paglantaw sa kalibutan. Tuman kita tanan ka magkatuhay. May yara kita nga mga kinatuhay. May mga tion nga wala kita nag-ugyon. Apang, daku gid nga dungug ang magtindog kaupod sa inyo. Daku gid nga kadungganan ang magtuon kaupod sa inyo. Daku gid nga kadungganan ang mahangkat ninyo.  Daku gid nga kadungganan ang mabag-o paagi sa inyo.

Kag subong, gusto ko nga maghunong kita kag magpasalamat.

Sa Oxford, kag sa sini nga institusyon, salamat sa paghatag sa amon sang lugar agud maghunahuna, magpamangkot, magtubo, kag magpadayon sa tunga sang mga pagpanghangkat.

Sa faculty kag academic staff, salamat. Salamat sa inyo ‘scholarship’, inyo pagtuytoy, inyo pasensiya, kag inyo pagsalig sa amon. Salamat sa inyo pagtudlo nga may kapid-os, apang may pagkamakatawo man. Salamat sa pagtan-aw sa amon indi lamang bilang mga estudyante, kundi bilang mga tawo nga may kabuhi sa guwa sang hulot-klasehan.

Kag labaw sa tanan, salamat sa pagtugot sa amon nga magpadayon sa pagtuon bisan sa tunga sang kalisud. Salamat sa paghimo sang lugar agud madala namon ang amon pagtuon kag ang amon mga realidad. Salamat sa paghangup nga ang pagkamaayo wala pirme nagahalin sa kasulhayan, kag kon kaisa, ang pinakadaku nga kadalag-an sa akademiko amo lamang nga ang isa ka estudyante nakakita sang kusug agud magbalik.

May daku nga bulig ang inyo suporta. May daku nga bili ang inyo kaluoy kag paghangup. May daku nga bili ang inyo pagkamalapnag sa sitwasyon. Kag para sa madamo sa amon, amo ini ang naghimo sang kinalain agud indi kami mag-untat kag makatapos gid.

Kag luyag ko man ihambal ini: ini nga kadalag-an indi lamang para sa amon.

Ini, para man sa mga tawo nga yara diri upod sa inyo. Sa mga pamilya nga naghulat. Sa mga pinalangga nga nagpalig-on. Sa mga kabataan nga nagpaambit sang ila tion. Sa mga ginikanan nga nagsakripisyo. Sa mga abyan nga nagpamati. Sa mga komunidad nga nagpas-an sa amon sang kami ginkapoy. Mahimo nga wala sila nagpungko sa sulod sang aton mga klase, nag-upod sila sa aton sa sini nga pagpanglakaton.

Sa mga may interes sa Major Programmes, kabay pa nga ini nga klase mangin pamatuod. Mabudlay ini

nga dalan. Madamo gid ang pangayuon sang Oxford sa inyo. Apang ini nga klase amo ang pamatuod nga bisan ang mga nagapas-an sing mabug-at nga dalanon, komplikado nga kasaysayan, kag mabudlay nga mga kahimtangan, may kinamatarong sa gihapon sa mga lugar sang pagkamaayo.

Kita ang pamatuod nga ang pagka-angay wala ginatigana para lamang sa mga may mahapos nga pagpanglakaton.  Kita ang pamatuod nga ang mga upang sa pulong wala nagatalana sang katapusan sang isa ka tingog. Kita ang pamatuod nga ang pagpakigbisog wala nagapapason sang kahayag kag kaalam. Kita ang pamatuod nga ang pagpanikasog indi ang pagkadula sang kahadlok, kundi ang desisyon sa pagpadayon sa tunga sini.

Gani subong, samtang nagagradwar, tagaan naton sang pasidungog ang dungog sining institusyon, huo — apang tahuron man naton ang mga tawo nga aton nasugata sa sini nga dungug paagi sa tumalagsahun nga kaisug.

Tahuron naton ang mga estudyante nga nagpadayon. Tahuron naton ang mga pamilya nga naglukdo sa aton. Tahuron naton ang ‘faculty’ kag ‘staff’ nga naghatag sa aton sang paghangkat apang nagbulig man nga magpuyo kita. Pasidunggan naton ang mahinunon nga kaisug sa likod sang tagsa ka tawo nga nagatabok sa sining entablado.

Para sa akon, mangin tion ini pirme sang pagpasalamat. Daw ano gid ka daku nga bugay. Daw ano gid nga pribilehiyo. Daw ano gid kaisug sining hubon.

Kag bisan pa ang ini nga adlaw isa ka sahi sang pagpaalam, amo man ini ang umpisa sang isa ka bag-o nga kapitulo. Nagalaum ako nga magkitaay kita liwat, sa apat ka napulo kag duha (42)  ka nagkalain-lain nga bahin sang kalibutan.

Pahalipay sa aton tanan, kag salamat gid.

Paalinton: Sang Marso 28, 2026, nagpalayag sing isa ka diskurso si Anna Mae Yu Lamentillo sa katapusan nga seremonya para sa MSc in Major Programme Management cohort sa Saïd Business School, University of Oxford, nga ginhiwat sa Holywell Music Room.

Ang kaundan sang sini nga diskurso ginpaguwa sa idalom sang lisensiya nga Creative Commons Attribution (CC BY 4.0). Mahimo ninyo ini magamit liwat ukon ipanagtag upod ang husto nga pagkilala sa naghimo.